# MutlakCMS — Belgeler

<https://mutlaksoft.com> · [sürüm geçmişi](https://mutlaksoft.com/surum-gecmisi.md)

Kurulu sürümünüzü öğrenmek için: `php mutlak.php bilgi`

Bağımlılıksız, Türkçe bir içerik yönetim sistemi. PHP 8.2+ ile yazıldı;
Composer, npm ya da derleme adımı gerektirmez.

Bu belgenin güncel hâli: <https://mutlaksoft.com/belgeler.md>

---

## İçindekiler

1. [Hızlı kurulum (otomasyon / ajan için)](#1-hızlı-kurulum-otomasyon--ajan-için)
2. [Gereksinimler](#2-gereksinimler)
3. [Kurulum](#3-kurulum)
4. [Komut satırı aracı](#4-komut-satırı-aracı)
5. [Klasör yapısı](#5-klasör-yapısı)
6. [Yapılandırma](#6-yapılandırma)
7. [Zamanlanmış görev (cron)](#7-zamanlanmış-görev-cron)
8. [Güncelleme](#8-güncelleme)
9. [Tema geliştirme](#9-tema-geliştirme)
10. [Eklenti geliştirme](#10-eklenti-geliştirme)
11. [Kanca listesi](#11-kanca-listesi)
12. [Veritabanı şeması](#12-veritabanı-şeması)
13. [Güvenlik](#13-güvenlik)
14. [Sorun giderme](#14-sorun-giderme)

---

## 1. Hızlı kurulum (otomasyon / ajan için)

Sıfırdan çalışır bir siteye giden en kısa yol. Tarayıcı gerekmez.

```bash
# 1) Paketi indir ve aç
cd /var/www/siteniz
curl -fsSLO https://mutlaksoft.com/indir/mutlakcms-son.zip
unzip -q mutlakcms-son.zip
mv mutlakcms/* mutlakcms/.[!.]* . && rmdir mutlakcms && rm mutlakcms-son.zip

# 2) Sunucuyu denetle (0 = uygun)
php mutlak.php kontrol

# 3) Kur
php mutlak.php kur \
  --db-ad=veritabani_adi \
  --db-kullanici=kullanici \
  --db-sifre='sifre' \
  --site-adi="Site Adı" \
  --site-url="https://siteniz.com" \
  --yonetici-ad="Ad Soyad" \
  --yonetici-eposta=admin@siteniz.com \
  --yonetici-sifre='Guclu2026Sifre' \
  --ornek-icerik

# 4) Tema kur ve etkinleştir (isteğe bağlı)
php mutlak.php tema:yukle https://mutlaksoft.com/indir/tema-tez-danismanlik-1.0.0.zip --etkinlestir

# 5) Durumu doğrula
php mutlak.php bilgi
```

`kur` komutu başarılı olursa `install.php` dosyasını kendisi siler ve cron
satırını çıktı olarak verir. Çıkış kodu 0 = başarılı, 1 = hata.

**Makine okunur çıktı** için her komuta `--json` ekleyin:

```bash
php mutlak.php kontrol --json     # {"ok":true,"kontroller":[...],"engeller":[]}
php mutlak.php kur --json ...     # {"ok":true,"panel":"...","cron":"..."}
php mutlak.php bilgi --json       # {"ok":true,"bilgi":{...}}
```

**Dosya sahipliği:** dosyaları web sunucusunun kullanıcısına verin, yoksa
yükleme ve güncelleme çalışmaz:

```bash
chown -R www-data:www-data /var/www/siteniz     # Debian/Ubuntu
find /var/www/siteniz -type d -exec chmod 755 {} \;
find /var/www/siteniz -type f -exec chmod 644 {} \;
chmod 640 /var/www/siteniz/config/config.php
```

---

## 2. Gereksinimler

| | En az | Not |
|---|---|---|
| PHP | 8.2 | 8.3 / 8.4 de desteklenir |
| MySQL | 5.7 | ya da MariaDB 10.3+ |
| Web sunucusu | Apache `mod_rewrite` | nginx için aşağıya bakın |

**Zorunlu PHP eklentileri:** `pdo_mysql`, `mbstring`, `json`, `openssl`

**Önerilen:** `zip` (güncelleme ve paket kurulumu), `gd` (görsel küçültme),
`curl` (güncelleme merkezi), `fileinfo` (yükleme güvenliği)

`php mutlak.php kontrol` hepsini tek seferde denetler.

### nginx kullanıyorsanız

Paketle gelen `.htaccess` yalnızca Apache'de çalışır. nginx için sunucu
bloğuna şunu ekleyin:

```nginx
location / {
    try_files $uri $uri/ /index.php?$query_string;
}

location ~ ^/(config|storage|core)/ {
    deny all;
    return 404;
}

location ~ ^/content/uploads/.*\.(php|phtml|phar|pl|py|cgi|sh)$ {
    deny all;
    return 404;
}

location ~ /\. {
    deny all;
}
```

---

## 3. Kurulum

### Komut satırından (önerilen)

Yukarıdaki [hızlı kurulum](#1-hızlı-kurulum-otomasyon--ajan-için) bölümüne bakın.

### Tarayıcıdan

1. Boş bir MySQL/MariaDB veritabanı ve kullanıcı oluşturun.
2. Paket içeriğini sitenizin kök dizinine yükleyin.
3. `https://siteniz.com/install.php` adresine gidin.
4. Dört adımı tamamlayın.
5. **`install.php` dosyasını silin.**

Her iki yol da aynı kodu (`Mutlak\Setup\Installer`) çalıştırır; sonuç birebir aynıdır.

### Alt dizine kurulum

`https://siteniz.com/blog` gibi bir alt dizine kurabilirsiniz; taban adres
otomatik tespit edilir. Apache'de yeniden yazma sorun çıkarırsa `.htaccess`
içindeki `RewriteBase` satırını açın:

```apache
RewriteBase /blog/
```

---

## 4. Komut satırı aracı

```
php mutlak.php <komut> [argümanlar] [--bayraklar]
```

| Komut | Açıklama |
|---|---|
| `kontrol` | Sunucu gereksinimlerini denetler |
| `kur` | Kurulumu yapar |
| `bilgi` | Sürüm, veritabanı, tema, eklenti ve içerik özeti |
| `tema:liste` | Kurulu temaları listeler |
| `tema:yukle <zip\|url>` | Tema kurar. `--etkinlestir` ile hemen etkinleştirir |
| `tema:etkinlestir <slug>` | Temayı etkinleştirir |
| `eklenti:liste` | Kurulu eklentileri listeler |
| `eklenti:yukle <zip\|url>` | Eklenti kurar. `--etkinlestir` destekler |
| `eklenti:etkinlestir <slug>` | Eklentiyi etkinleştirir |
| `eklenti:pasiflestir <slug>` | Eklentiyi pasife alır |
| `guncelle:kontrol` | Yeni sürüm var mı diye merkeze sorar |
| `guncelle:uygula` | Güncellemeyi indirir, doğrular ve uygular |
| `guncelle:gecmis` | Güncelleme geçmişi |
| `ayar:oku <anahtar>` | Ayar değerini yazdırır |
| `ayar:yaz <anahtar> <değer>` | Ayar değerini kaydeder |
| `kullanici:liste` | Kullanıcıları listeler |
| `kullanici:sifre <eposta> <şifre>` | Şifre değiştirir |
| `bakim:ac` / `bakim:kapat` | Bakım modu |
| `onbellek:temizle` | Önbelleği boşaltır |

### `kur` seçenekleri

| Bayrak | Varsayılan | |
|---|---|---|
| `--db-sunucu` | `localhost` | |
| `--db-port` | `3306` | |
| `--db-ad` | — | **zorunlu** |
| `--db-kullanici` | — | **zorunlu** |
| `--db-sifre` | boş | |
| `--db-onek` | `mtl_` | Aynı veritabanında birden fazla kurulum için değiştirin |
| `--site-adi` | — | **zorunlu** |
| `--site-slogan` | boş | |
| `--site-url` | — | **zorunlu**, `https://` ile başlamalı |
| `--yonetici-ad` | `Yönetici` | |
| `--yonetici-eposta` | — | **zorunlu** |
| `--yonetici-sifre` | — | **zorunlu**, en az 8 karakter + büyük/küçük harf + rakam |
| `--panel-yolu` | `yonetim` | Panel adresi |
| `--hub` | `https://mutlaksoft.com` | Güncelleme merkezi |
| `--zaman-dilimi` | `Europe/Istanbul` | |
| `--ornek-icerik` | kapalı | Örnek yazı, sayfa ve menü |
| `--otomatik-guncelleme` | kapalı | Tüm güncellemeleri otomatik uygula |
| `--force` | kapalı | Dolu veritabanının üzerine yaz |

---

## 5. Klasör yapısı

```
├── index.php          ön denetleyici
├── mutlak.php         komut satırı aracı
├── install.php        kurulum sihirbazı (kurulumdan sonra silin)
├── guncelle.php       cron / görev çalıştırıcı
├── htaccess.dist      örnek Apache yapılandırması
├── core/              ÇEKİRDEK — güncellemede DEĞİŞİR, elle düzenlemeyin
├── assets/            panel CSS/JS — güncellemede DEĞİŞİR
├── config/            yapılandırma — güncellemede korunur
├── content/
│   ├── themes/        temalar        — korunur
│   ├── plugins/       eklentiler     — korunur
│   ├── uploads/       yüklenen dosyalar — korunur
│   └── languages/
└── storage/           önbellek, günlük, yedek, geçici — korunur
```

**Güncelleme, pakette ne varsa onu tazeler; şu yollara asla dokunmaz:**
`config/`, `content/`, `storage/`, `.htaccess`, `.user.ini`, `php.ini`,
`robots.txt`, `favicon.ico`, `.well-known/`.

`install.php` de güncellemede bilerek atlanır — silinmiş bir kurulum sihirbazı
güncellemeyle geri gelmemeli.

Yani yapılandırmanız, temalarınız, eklentileriniz ve yüklediğiniz dosyalar
sizindir; sürüm atladığınızda hiçbiri etkilenmez.

---

## 6. Yapılandırma

`config/config.php` bir PHP dizisi döndürür. Buradaki değerler
`core/config-defaults.php` içindeki varsayılanların üzerine yazılır; yeni bir
sürümde eklenen ayar anahtarı eski `config.php` dosyanızı bozmaz.

```php
return [
    'app' => [
        'name'     => 'Site Adı',
        'url'      => 'https://siteniz.com',   // boş ise istekten tespit edilir
        'debug'    => false,                   // YAYINDA MUTLAKA false
        'timezone' => 'Europe/Istanbul',
        'key'      => '…',                     // cron anahtarı; değiştirmeyin
    ],
    'db' => [
        'host' => 'localhost', 'port' => 3306,
        'name' => '…', 'user' => '…', 'pass' => '…',
        'prefix' => 'mtl_',
        'socket' => '',                        // unix soketi kullanılacaksa
    ],
    'security' => [
        'admin_path'     => 'yonetim',         // panel adresi
        'force_https'    => true,
        'login_throttle' => 5,                 // hatalı giriş sınırı
        'login_lockout'  => 900,               // kilit süresi (saniye)
    ],
    'update' => [
        'hub'           => 'https://mutlaksoft.com',
        'channel'       => 'stable',           // stable | beta
        'auto'          => false,              // tüm güncellemeleri otomatik uygula
        'auto_security' => true,               // güvenlik yamalarını her hâlükârda uygula
        'public_key'    => "-----BEGIN PUBLIC KEY-----\n…",
    ],
    'mail' => [
        'driver' => 'smtp',                    // mail | smtp
        'host' => '…', 'port' => 587,
        'user' => '…', 'pass' => '…',
        'encryption' => 'tls',                 // tls | ssl | ''
        'from' => 'bilgi@siteniz.com',
        'from_name' => 'Site Adı',
    ],
    'media' => [
        'max_size' => 8388608,                 // 8 MB
        'allowed'  => ['jpg', 'png', 'webp', 'pdf', '…'],
        'image_sizes' => [
            'kucuk' => [320, 320],
            'orta'  => [768, 768],
            'buyuk' => [1600, 1600],
        ],
    ],
];
```

Site adı, slogan, iletişim bilgisi gibi **içerik ayarları** dosyada değil
veritabanındadır; panelden ya da `mutlak.php ayar:yaz` ile değişir.

---

## 7. Zamanlanmış görev (cron)

Zamanlanmış yazıların yayına alınması, önbellek temizliği ve otomatik
güncelleme bu göreve bağlıdır:

```
*/15 * * * * php /site/yolu/guncelle.php --anahtar=CONFIG_ICINDEKI_APP_KEY
```

Anahtarı öğrenmek için:

```bash
php -r '$c = require "config/config.php"; echo $c["app"]["key"], "\n";'
```

Sunucuda cron yoksa aynı adresi harici bir cron servisiyle çağırabilirsiniz:

```
https://siteniz.com/guncelle.php?anahtar=CONFIG_ICINDEKI_APP_KEY
```

Anahtarsız çağrılar 403 döner.

---

## 8. Güncelleme

### Nasıl çalışır

1. Site `<hub>/api/v1/surum` ucuna kurulu sürümünü sorar.
2. Dönen manifestin **RSA-SHA256 imzası** `update.public_key` ile doğrulanır.
3. ZIP indirilir, **SHA-256 özeti** manifesttekiyle karşılaştırılır.
4. Paket açılır, içindeki sürüm numarası manifestle karşılaştırılır.
5. Site bakım moduna alınır, mevcut çekirdek `storage/backups/` altına yedeklenir.
6. Dosyalar değiştirilir, veritabanı göçleri çalıştırılır.
7. Herhangi bir adım başarısız olursa **yedekten otomatik geri dönülür**.

İmza ya da özet doğrulanamazsa hiçbir dosyaya dokunulmaz ve deneme
`mtl_update_log` tablosuna `reddedildi` olarak yazılır.

### Elle güncelleme

```bash
php mutlak.php guncelle:kontrol
php mutlak.php guncelle:uygula
```

Ya da panelden **Güncelleme** bölümü.

### Kendi güncelleme merkezinizi kurmak

Kurumsal kurulumlarda güncellemeleri kendi sunucunuzdan dağıtabilirsiniz:

1. Bir RSA anahtar çifti üretin:
   ```bash
   openssl genrsa -out ozel.pem 4096
   openssl rsa -in ozel.pem -pubout -out acik.pem
   ```
   **Özel anahtarı asla web kökü altına koymayın.**

2. Merkez sunucunuzda şu iki adresi yayınlayın:
   - `GET /api/v1/surum?surum=&build=&kanal=&php=` → imzalı manifest JSON'u
   - `GET /indir/<paket>.zip` → paketin kendisi (aynı alan adında olmalı)

3. Manifest şu alanları içerir ve `imza` alanı diğerlerinden üretilir:
   ```json
   {
     "surum": "1.1.0", "build": 100100, "kanal": "stable",
     "sha256": "…", "boyut": 283000, "php_min": "8.2.0",
     "yayin_tarihi": "2026-08-11", "guvenlik": false,
     "indirme": "https://merkeziniz.com/indir/mutlakcms-1.1.0.zip",
     "notlar": "…",
     "imza": "base64…"
   }
   ```
   İmzalanan metin `Mutlak\Update\Signature::canonical()` çıktısıdır:
   `surum`, `build`, `kanal`, `sha256`, `boyut`, `php_min`, `yayin_tarihi`,
   `guvenlik`, `indirme` alanları `anahtar=değer` biçiminde satır satır birleştirilir.

4. Kurulu sitelerde `config/config.php` içinde `update.hub` ve
   `update.public_key` değerlerini kendi merkezinizle değiştirin.

---

## 9. Tema geliştirme

### En küçük tema

```
content/themes/temam/
├── tema.json
└── layout/ana.php
```

`tema.json`:

```json
{
    "slug": "temam",
    "ad": "Temam",
    "surum": "1.0.0",
    "yazar": "Adınız",
    "cekirdek_min": "1.0.0",
    "menu_konumlari": { "ana": "Üst menü", "alt": "Alt menü" }
}
```

### Şablon hiyerarşisi

Çekirdek şu sırayla arar; bulduğu ilkini kullanır:

| Ekran | Aranan şablonlar |
|---|---|
| Anasayfa | `anasayfa` → `arsiv` |
| Tekil yazı | `yazi-<slug>` → `yazi-kategori-<slug>` → `yazi` → `tekil` |
| Sayfa | `sablonlar/<sablon>` → `sayfa-<slug>` → `sayfa` → `tekil` |
| Kategori | `kategori-<slug>` → `kategori` → `arsiv` |
| Etiket | `etiket-<slug>` → `etiket` → `arsiv` |
| Blog / yazar / arama | `blog` / `yazar` / `arama` → `arsiv` |
| Hata | `hata-<kod>` → `hata` |

Hiçbiri yoksa çekirdeğin yedek şablonu devreye girer; eksik bir tema siteyi
düşürmez.

`sablonlar/` altındaki dosyalar panelde sayfa şablonu olarak seçilebilir hâle gelir.

### Şablon yardımcıları

```php
$this->extend('layout/ana');            // yerleşim seç
$this->section('baslik', 'Metin');      // bölüm ata
$this->section('icerik'); … $this->endSection();
$this->yield('icerik', 'varsayılan');   // bölümü bas
$this->include('partials/kart', ['yazi' => $yazi]);
$this->push('scripts'); … $this->endPush();   $this->stack('scripts');
$this->e($metin);                       // kaçışlama
$this->json($dizi);                     // <script> içine güvenli JSON
```

Global yardımcılar: `e()`, `base_url()`, `admin_url()`, `tema_url()`,
`yukleme_url()`, `ayar()`, `tarih()`, `once()`, `kisalt()`, `ozet()`,
`sayi()`, `bayt()`, `csrf()`, `kullanici()`, `yetkili()`, `ikon()`,
`do_action()`, `apply_filters()`.

### Şablonlara gelen değişkenler

Her şablonda: `$site_adi`, `$site_slogan`, `$site_logo`, `$menuler`,
`$sosyal`, `$iletisim`, `$seo`, `$yil`, `$giris_yapmis`, `$aktif_kullanici`

| Şablon | Ek değişkenler |
|---|---|
| `anasayfa`, `arsiv` | `$yazilar`, `$sayfalama`, `$kategoriler`, `$kategori_haritasi`, `$baslik`, `$aciklama` |
| `yazi` | `$yazi`, `$icerik`, `$kategoriler`, `$etiketler`, `$gorsel`, `$yazar`, `$komsular`, `$benzer`, `$yorumlar`, `$yorum_sayisi`, `$yorumlar_acik`, `$okuma_suresi` |
| `sayfa` | `$sayfa`, `$icerik`, `$gorsel`, `$alt_sayfalar`, `$ekmek_kirintisi` |
| `hata-404` | `$durum`, `$mesaj`, `$takip` |

### functions.php

Varsa her istekte çalışır. `$tema` değişkeni `ThemeManager` örneğidir.

```php
<?php
$tema->menuKonumuEkle('yan', 'Yan menü');

add_filter('yazi_icerik', function (string $html): string {
    return $html . '<hr>';
});
```

Tema kendi panel ekranını da tanımlayabilir — çalışan bir örnek için
`tez-danismanlik` temasının `functions.php` dosyasına bakın: `AdminController`
genişletilip `yonetim_menusu` ve `rotalar` kancalarıyla panele yeni bir sayfa
ekleniyor.

---

## 10. Eklenti geliştirme

### En küçük eklenti

`content/plugins/eklentim/eklenti.php`:

```php
<?php
add_filter('yazi_icerik', function (string $html): string {
    return $html . '<p>Alt not.</p>';
});
```

### Sınıf tabanlı eklenti

```
content/plugins/eklentim/
├── eklenti.json
├── eklenti.php
├── src/Eklenti.php
├── views/
└── migrations/        (varsa etkinleştirmede çalışır)
```

`eklenti.json`:

```json
{
    "slug": "eklentim",
    "ad": "Eklentim",
    "surum": "1.0.0",
    "sinif": "Eklentim\\Eklenti",
    "ad_alani": "Eklentim",
    "cekirdek_min": "1.0.0",
    "php_min": "8.2.0"
}
```

`src/Eklenti.php`:

```php
<?php
namespace Eklentim;

use Mutlak\Plugin\BasePlugin;

final class Eklenti extends BasePlugin
{
    public function register(): void      // her istekte: kanca bağla
    {
        $this->addFilter('yazi_icerik', [$this, 'suz']);
        $this->addAction('rotalar', [$this, 'rotalar'], 10, 2);
    }

    public function boot(): void {}        // tüm eklentiler yüklendikten sonra
    public function activate(): void {}    // ilk etkinleştirmede bir kez
    public function deactivate(): void {}  // pasife alınırken (veriyi SİLME)
    public function uninstall(): void {}   // kaldırılırken (tabloları sil)

    public function suz(string $html): string
    {
        return $html . '<p>' . $this->option('not', '') . '</p>';
    }
}
```

`BasePlugin` içinde hazır gelenler: `$this->db()`, `$this->settings()`,
`$this->view()`, `$this->option()` / `setOption()` (ad alanı otomatik önekli),
`$this->registerViews()`, `$this->url()`, `$this->path()`, `$this->addAdminMenu()`.

**Bozuk bir eklenti siteyi düşürmez:** yükleme sırasında istisna çıkarsa
eklenti otomatik pasife alınır ve panelde uyarı gösterilir.

Kapsamlı çalışan örnek: `content/plugins/ornek-eklenti`.

---

## 11. Kanca listesi

`add_action(ad, geriÇağrı, öncelik = 10, argümanSayısı = 1)`
`add_filter(ad, geriÇağrı, öncelik = 10, argümanSayısı = 1)`

### Eylemler

| Kanca | Argümanlar | Ne zaman |
|---|---|---|
| `cekirdek_hazir` | `$app` | Veritabanı ve oturum ayakta, eklentiler henüz yok |
| `eklentiler_yuklendi` | `$app` | Tüm aktif eklentiler yüklendi |
| `tema_yuklendi` | `$app` | Tema `functions.php` çalıştı |
| `rotalar` | `$router, $adminPath` | Yönlendiriciye rota eklemek için |
| `istek_basliyor` | `$request` | İstek işlenmeden hemen önce |
| `istek_bitti` | `$request, $response` | Yanıt gönderildikten sonra |
| `icerik_olusturuldu` | `$id, $veri` | Yeni yazı/sayfa |
| `icerik_guncellendi` | `$id, $veri` | Mevcut içerik güncellendi |
| `icerik_kaydedildi` | `$id, $veri` | Her iki durumda da |
| `yazi_goruntulendi` | `$yazi` | Tekil yazı açıldı |
| `yorum_eklendi` | `$id, $durum` | Yeni yorum |
| `yorum_durumu_degisti` | `$id, $durum` | Onay/spam |
| `kullanici_giris_yapti` | `$kullanici` | |
| `kullanici_cikis_yapti` | `$kullanici` | |
| `eklenti_etkinlesti` | `$slug, $meta` | |
| `eklenti_pasiflesti` | `$slug` | |
| `tema_degisti` | `$slug, $tema` | |
| `ayar_degisti` | `$anahtar, $deger` | |
| `zamanlanmis_gorev` | `$satirlar` | Cron çalıştığında |
| `guncelleme_basliyor` | `$manifest` | |
| `guncelleme_tamamlandi` | `$manifest, $adimlar` | |
| `tema_head` / `tema_alt` | — | Temanın `<head>` / `</body>` noktaları |

### Süzgeçler

| Kanca | Değer | Açıklama |
|---|---|---|
| `yazi_icerik` | `string` | İçerik HTML'i basılmadan önce |
| `icerik_url` | `string` | Yazı/sayfa adresi |
| `icerik_kaydedilmeden_once` | `array` | Kaydedilecek alanlar |
| `icerik_turleri` | `array` | Özel içerik türü eklemek için |
| `seo_etiketleri` | `array` | Başlık, açıklama, OG etiketleri |
| `sablon_verisi` | `array` | Şablona giden veri |
| `yonetim_menusu` | `array` | Panel kenar menüsü |
| `panel_kartlari` | `array` | Panel istatistik kartları |
| `panel_bildirimleri` | `array` | Panel uyarıları |
| `roller` | `array` | Rol listesi |
| `yetkiler` | `array` | Yetki listesi |
| `yetki_haritasi` | `array` | Rol → yetki eşlemesi |
| `yetki_kontrol` | `bool` | Tek bir yetki kararı |
| `menu_konumlari` | `array` | Tema menü konumları |
| `yorum_spam_mi` | `bool` | Spam kararı |
| `posta_gonder` | `bool\|null` | Gönderimi devralmak için |
| `csrf_muaf_yollar` | `array` | CSRF'den muaf uçlar (webhook vb.) |
| `bulunamadi` | `Response\|null` | 404 öncesi son şans |
| `ozel_yol` | `Response\|null` | Yakalayıcı rotada özel içerik türü |
| `site_haritasi` | `array` | sitemap.xml girdileri |
| `robots_txt` | `string` | robots.txt gövdesi |
| `guncelleme_on_kontrol` | `array` | Güncelleme engelleri |
| `yanit` | `Response` | Yanıt basılmadan hemen önce |

---

## 12. Veritabanı şeması

Tablolar `mtl_` (yapılandırılabilir) önekiyle oluşur.

| Tablo | İçerik |
|---|---|
| `users` | Kullanıcılar, roller, giriş bilgileri |
| `settings` | Anahtar–değer site ayarları (tür bilgisiyle) |
| `posts` | Yazı, sayfa ve özel içerik türleri |
| `post_meta` | İçeriğe bağlı esnek ek alanlar |
| `terms` | Kategori ve etiketler (`tur` sütunuyla ayrılır) |
| `post_term` | İçerik ↔ terim bağlantısı |
| `media` | Medya kütüphanesi üstverisi |
| `menus`, `menu_items` | Menüler ve iç içe öğeleri |
| `comments` | Yorumlar |
| `plugins` | Eklenti etkinlik durumu |
| `login_attempts` | Kaba kuvvet sayacı |
| `activity_log` | Kim ne yaptı |
| `update_log` | Güncelleme geçmişi (reddedilenler dahil) |
| `migrations` | Çalışmış göçler |

Sorgular için `Mutlak\Database\QueryBuilder` kullanın; tablo adında `{onek}`
yer tutucusu otomatik değiştirilir:

```php
$db = app()->db();
$satirlar = $db->query('posts')->where('durum', 'yayinda')->limit(10)->get();
$tek      = $db->selectOne('SELECT * FROM {onek}users WHERE id = ?', [5]);
```

---

## 13. Güvenlik

Çekirdekte hazır gelenler:

- Tüm sorgular hazır ifadelerle çalışır (PDO, emulate kapalı)
- Durum değiştiren her istekte CSRF jetonu doğrulanır
- Şifreler `password_hash()` (bcrypt) ile saklanır, maliyet artınca otomatik yenilenir
- Hatalı girişte IP + hesap bazlı kilit
- Şifre değişince o kullanıcının tüm açık oturumları düşer
- Oturum sabitleme (fixation) korumasıyla giriş sonrası kimlik yenilenir
- Yüklemelerde gerçek MIME denetimi, SVG temizliği, çalıştırılabilir uzantı yasağı
- `config/`, `storage/`, `core/` klasörleri kendi `.htaccess` dosyalarıyla kapalı
- Güncelleme paketleri imzalı; imza ya da özet tutmazsa uygulanmaz
- Zip Slip ve zip bombası kontrolleri

### Kurulumdan sonra yapılması gerekenler

1. `install.php` dosyasını silin (CLI kurulumu bunu kendi yapar).
2. `config/config.php` içinde `app.debug` değerinin `false` olduğundan emin olun.
3. Panel adresini değiştirin: `mutlak.php ayar` değil, `config.php` →
   `security.admin_path`. Otomatik tarayıcıların çoğu bilinen adresleri dener.
4. HTTPS kurun ve `security.force_https` değerini `true` yapın.
5. Cron görevini ekleyin ki güvenlik yamaları otomatik gelsin.

Panelde **Sistem bilgisi** ekranı bu maddeleri tek tek denetler.

---

## 14. Sorun giderme

**Anasayfa dışındaki her sayfa 404**
`mod_rewrite` kapalı ya da `.htaccess` okunmuyor. Apache'de `AllowOverride All`
gerekir. Alt dizine kurduysanız `RewriteBase` satırını açın. nginx
kullanıyorsanız [nginx bölümüne](#nginx-kullanıyorsanız) bakın.

**Yüklenen görseller 500 hatası veriyor**
`content/uploads/.htaccess` içinde `php_flag` yönergesi varsa silin; mod_php'ye
özgüdür, PHP-FPM altında Apache'yi düşürür. 1.0.2 ve sonrasında bu sorun yok.

**Panelde "yazılamıyor" uyarıları**
Dosya sahipliği web sunucusu kullanıcısında değil:
`chown -R www-data:www-data /site/yolu`

**Güncelleme "imza doğrulanamadı" diyor**
`config.php` içindeki `update.public_key` merkezin anahtarıyla eşleşmiyor.
Doğru anahtar: <https://mutlaksoft.com/indir/acik-anahtar.pem>

**Güncelleme "disk alanı yetersiz" diyor**
Güncelleyici paket boyutunun 4 katı boş alan ister (indirme + açma + yedek).
`storage/backups/` altındaki eski yedekleri silebilirsiniz.

**Site bakım modunda kaldı**
`storage/bakim.flag` dosyasını silin ya da `php mutlak.php bakim:kapat`
çalıştırın. 15 dakikadan eski bayrak dosyaları zaten otomatik temizlenir.

**Şifremi unuttum, e-posta da çalışmıyor**
`php mutlak.php kullanici:sifre admin@siteniz.com YeniSifre2026`

**Hata ayrıntısını görmek istiyorum**
`config.php` → `app.debug` = `true`. Ayrıntılı günlükler
`storage/logs/hata-YYYY-AA-GG.log` dosyasında; hata sayfasındaki takip
numarasıyla arayabilirsiniz. **İşiniz bitince debug'ı kapatın.**

---

## Lisans

MIT. Ayrıntı için `LICENSE.txt`.